کەمبوونەوەی ٧٣ لەسەدای ڕێژەی گیانلەبەرە کێوییەکان بەپێی پێوەرەکانی Living Planet Index لە ساڵی ٢٠٢٦ کە لەلایەن سندوقی جیهانی بۆ سروشت (WWF)ەوە هەر دوو ساڵ جارێک بڵاودەکرێتەوە. بێگومان ئەم ئامارە بەو مانایە نییە کە ٧٣٪ی هەموو گیاندارەکانی جیهان نەماون، بەڵکوو ئەوە دەگەیەنێت کە قەبارەی ئەو کۆمەڵە ئاژەڵانەی کە زاناکان چاودێرییان کردووە بە تێکڕا ٧٣٪ دابەزیوە.
دۆخی گیاندارەکان زۆر قورسترە بۆ لێکۆڵینەوە لە پرسەکانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا. زاناکان هەزاران وێستگەی کەشناسییان هەیە بۆ لێکۆڵینەوە لە کەشوهەوا و پێوانەکردنی بڕی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن لە هەوادا. بەڵام ژماردنی ئاژەڵەکان زۆر قورسە. چاودێریکردنیان بەزۆری لە بۆشایی ئاسمانەوە بە مانگە دەستکردەکان ناتوانرێت ئەنجام بدرێت. هەروەها چاودێریکردنی بەردەوامیان لە سەرانسەری جیهاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان نییە. واتە ڕێژەیەکی گریمانەیی بەرفراوانی ئاژەڵ لە کێوەکاندا هەن کە تا ئێستا کەس نەیژمێریوە. لە لایەکی ترەوە زاناکان ناتوانن گەشت بکەن بۆ ڕابردوو بۆ ئەوەی بزانن پێشتر چەند ئاژەڵ بوونیان هەبووە. بۆیە دەبێت پشت بە زانیارییەکانی لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان یان ئاماری ڕاوکردن ببەستن.
کەمبوونەوەی ٧٣ لەسەدای ڕێژەی گیانلەبەرە کێوییەکان
کۆمەڵێک لە پسپۆڕان ڕەخنەی جددییان لە داتاکانی ئەم ڕاپۆرتە نوێیەدا گرتووە. دەڵێن ئەگەر سەیری داتا خاو و دەستکارینەکراوەکان بکەین، ژمارەی ئەو گروپە ئاژەڵانەی کە دابەزیون بە نزیکەیی یەکسانە بەو ژمارەیەی کە زیادیان کردووە. ئەم دۆخە لە بنکەدراوە گەورەکانی تری وەک BioTIME یشدا دەبینرێت. کەواتە بۆچی ڕاپۆرتەکە لە کۆتاییدا دەڵێت ژمارەی گیانلەبەرە کێوییەکان ئەوەندە کەمیکردووە؟
هۆکارێکی گرنگ ئەوەیە کە ئەم نموونانە نوێنەری هەموو گیاندارەکانی سەر زەوی نین. زۆربەی ئەم ژماردنانە لە پارکە نەتەوەییەکان و ناوچە پارێزراوەکاندان، کە مرۆڤەکان تێکیان نەداوە و ژمارەی ئاژەڵەکان بە جێگیری ماونەتەوە. ئەگەر زانایان قەرەبووی ئەم جیاوازییە نەکەنەوە، لەوانەیە تەواوی ئەو وێرانکارییە لەدەست بدەن، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە دارستانەکان بۆ کشتوکاڵ یان شارەکان پاککراونەتەوە. لە لایەکی دیکەوە، ڕەنگە ئامارەکان لایەنگری ئەو جۆرانە بن کە مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە یان لەلایەن مرۆڤەکانەوە ڕاو دەکرێن (وەک ماسی)، و ژمارەی دانیشتووانیان بە خێرایی زیاتر کەم دەبێتەوە.
بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، زاناکان قورسایی زیاتریان بە ناوچەکانی وەک ئەفریقا و ئەمریکای باشوور داوە کە جۆراوجۆرییەکی زۆری ئاژەڵیان هەیە بەڵام کەمتر چاودێریکردنیان بۆ دەکرێت. هەروەها ئەو زانیاریانەیان لەخۆگرتووە کە لە ماوەی زۆر کورتدا کۆکراونەتەوە بۆ قەرەبووکردنەوەی کەمی زانیارییەکان. ڕێگاکانی ڕاستکردنەوەی ئەم هەڵانە هێشتا لە سەرەتای کارەکانیدایە و زانایان کار لەسەر پەرەپێدانی ئامرازی باشتر دەکەن. زەحمەتە بتوانین باسێکی گشتگیر و ورد لەبارەی هەموو گۆڕانکارییەکانی سەر زەوی بکەین، بەڵام توێژەران هەوڵدەدەن وێنەیەکی واقیعیتر لە دابەزینی گیانلەبەرە کێوییەکان نیشان بدەن.
