تیمێکی نێودەوڵەتی لە توێژەران بۆ یەکەمجار دۆزینەوەی یەدەگێکی گەورەی “ئاوی شیرین لە ژێر زەریای ئەتڵەسی“دا ئاشکرا دەکەن. ئەمەش سیستەمێکی بە کردەوە نادیار ئاشکرا دەکات کە کاریگەرییە گەورەکانی لەسەر سەرچاوە ئاوییەکانی جیهان هەیە. ئەم دۆزینەوە لە چوارچێوەی ئەرکی گەشتی 501ی پرۆگرامی نێودەوڵەتی گەڕان بەدوای زەریاکاندا ئەنجامدراوە و بە گوتەی توێژەران دەتوانێت دیدگای جیهان بۆ سەرچاوەکانی ئاوی شیرین بگۆڕێت.
ئەم ئەرکە کە ٤٠ زانا لە ١٣ وڵاتەوە بەشداربوون، بە پێی ماڵپەڕی دەستەی جیۆلۆجی بەریتانیا (BGS)، لە نزیکەی ٢٠٠ مەتر لە ژێر بنی دەریاوە لە کەناراوەکانی نیو ئینگلاند لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەمریکا، ناوەکی نیشتوویان کونکردووە و شیکارییان بۆ کردووە. داتاکان بوونی سیستەمی ئاوی شیرینی دەریایی لە نیشتووەکاندا پشتڕاستکردەوە کە هێشتا نەبوونەتە بەرد. ئەمەش دۆزینەوەیەکی بێ وێنەیە لە بواری ئاوی ژێر زەوی دەریاییەکان.
توێژەران دەڵێن ئەنجامەکان ئەوە پیشان دەدەن کە “یەدەگی ئاوی شیرین لە ژێر بنی زەریاکان” دەتوانێت سەرچاوەیەکی گرنگ بێت لە هەڵسەنگاندنی داهاتووی سەرچاوە ئاوییەکانی جیهان.
تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەم سەرچاوەیەی “ئاوی شیرین لە ژێر زەریای ئەتڵەسی”دا
- شوێن: لە کەناراوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (لە ماساچووسێتسەوە تا نیوجێرزی) درێژ دەبێتەوە.
- قەبارە: مەزندە دەکرێت ئەم کۆگایە بەلایەنی کەمەوە ٢٨٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بێت، کە بڕێکی پێوانەییە.
- پێکھاتە: ئاوەکە تەواو شیرین نییە بەڵکو سوێرییەکەی کەمە، بەڵام زۆر شیرینترە لە ئاوی زەریا و بە ئاسانی دەتوانرێت بۆ خواردنەوە بەکاربهێنرێت.
زانایان لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە دەربارەی ئاوی دەریایی دەزانن. بەڵام تا ئێستا ئەم سیستەمە بە وردی لێکۆڵینەوەیان لەسەر نەکرابوو. ئەنجامە نوێیەکان دەریدەخەن کە ئاوی شیرین لە چەندین جۆری جیاوازی نیشتوودا هەیە، بە هەردوو جۆری دەریایی و کیشوەری. ئەم جۆراوجۆرییەی نیشتووەکان تێڕوانینێکی نوێ دەدات بۆ ئەو بارودۆخەی کە بووە هۆی چوونە ژوورەوە و گیربوونی ئاو لە ژێر بنی زەریاکاندا.
ئێستا توێژەران سەرقاڵی دیاریکردنی تەمەن و سەرچاوەی ئەم ئاوەن. ئەوان خەریکی پەرەپێدانی مۆدێلی تەمەنن لەسەر بنەمای پێکهاتەی جۆراوجۆری ناوەکی نیشتووەکان، بە بەکارهێنانی شێوازی ئایزۆتۆپی و شوێنپێهەڵگری کیمیایی. ئەم شیکاریانە یارمەتیدەر دەبن بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئاوەکە لە کام قۆناغی کەشوهەوادا چووەتە ناو سیستەمەکەوە و لە چ کاتێکەوە لە ژێر بنی زەریاکاندا گیری خواردووە.
گرنگی ئەم دۆزینەوە بۆ کۆمەڵگا کەنارییەکان کە زۆر پشت بە ئاوی ژێر زەوی دەبەستن زۆر گەورەیە. خەمڵاندنە سەرەتاییەکان ئەوە دەردەخەن کە کەنارەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەمریکا دەتوانێت تا ١٣٠٠ کیلۆمەتر سێجا ئاوی شیرین لە ژێر بنی دەریادا گیری خواردبێت. ئەم قەبارەیە بەسە بۆ دابینکردنی ئاوی شاری نیویۆرک کە ساڵانە نزیکەی 1.5 کیلۆمەتر سێجا ئاو بەکاردەهێنێت. ئەمەش بەسە بۆ چەند سەدەیەک. پێشنیاری ئەوەش دەکرێت کە یەدەگی ئاوی شیرین لە ژێر بنی زەریاکاندا دەتوانێت ڕۆڵێکی ستراتیژی بگێڕێت لە پلاندانانی درێژخایەنی سەرچاوە ئاوییەکان.
ئەم ئاوە چۆن گەیشتووەتە ئەوێ؟
بەپێی ڕاپۆرتە زانستییەکان، گریمانە دەکرێت ئەم ئاوە پاشماوەی سەردەمی سەهۆڵی بێت. نزیکەی ٢٠ هەزار ساڵ لەمەوبەر، کاتێک ئاستی دەریا نزمتر بووە، ئاوی باران و بەفر چووەتە ناو قووڵایی زەوی و لەوێ لەناو بەردەکاندا قەتیس ماوە. دوای بەرزبوونەوەی ئاستی زەریاکان، ئەو ئاوە شیرینە لەژێر سوێری زەریادا پارێزراو ماوەتەوە.
