ئۆتیزم، بە زاراوەیەکی سادە، نەخۆشییەکی ئاڵۆزی ڕەفتاری دەمارییە و یەکێکە لە نەخۆشییە دەروونییە دەمارییەکان کە بریتین لە تێکچوونی کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان، گەشەکردنی زارەکی و توانای پەیوەندیکردن لەگەڵ ڕەفتاری سەخت و دووبارەبووەوە. بەهۆی بەرفراوانی نیشانەکانی، پێی دەوترێت نەخۆشی ئۆتیزم سپێکتریم.
ئۆتیزم حاڵەتێکی گەشەسەندنی مێشکە کە کاریگەری لەسەر چۆنیەتی تێگەیشتن و کارلێکی مرۆڤ لەگەڵ کەسانی تردا هەیە، ئەمەش کێشە لە کارلێکی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیکردندا دروست دەکات. هەروەها ئەم نەخۆشییە شێوازە سنووردار و دووبارەبووەکانی ڕەفتار لەخۆدەگرێت. نەخۆشی ئۆتیزم لە سەرەتای منداڵییەوە دەست پێدەکات و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی کێشە لە کارکردنی کۆمەڵایەتیدا.
نیشانەکانی ئۆتیزم چین؟
هەندێک لە منداڵان هەر لە تەمەنی کۆرپەییەوە نیشانەکانی تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزمیان هەیە. وەک کەمبوونەوەی بەرکەوتنی چاو، وەڵامنەدانەوەی ناوەکەیان، یان بێباکی بەرامبەر چاودێرەکەیان. هەندیک منداڵی تر لەوانەیە لە چەند مانگێک یان ساڵانی سەرەتای تەمەنیاندا بە شێوەیەکی ئاسایی گەشە بکەن، بەڵام لەناکاو گۆشەگیر یان شەڕانگێز بن، یان توانای قسە کردن لەدەست بدەن. بەزۆری نیشانەکانی ئەم نەخۆشیە لە تەمەنی ٢ ساڵیدا دەبینرێن.
هەر منداڵێک کە نەخۆشی ئۆتیزمی هەیە، ئەگەری زۆرە شێوازێکی ڕەفتاری ناوازەی هەبێت. هەندێک لە منداڵانی تووشبوو بە نەخۆشی ئۆتیزم کێشەیان هەیە لە فێربوون، هەندێکیشیان نیشانەکانی زیرەکی کەمتر لە مامناوەند نیشان دەدەن. هەندێکی تر لە منداڵانی تووشبوو بە نەخۆشییەکە زیرەکی سروشتییان بەرزە. خێرا فێردەبن، بەڵام لە پەیوەندیکردن و ژیانی ڕۆژانە و خۆ گونجاندن لەگەڵ بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکان تووشی کێشە دەبن.
لەبەر ئەوەی هەر منداڵێک پێکهاتەیەکی ناوازەی نیشانەکانی هەیە، هەندێک جار دیاریکردنی توندی نیشانەکانی دەتوانێت قورس بێت. لە خوارەوە چەند نیشانەیەکی تری گرنگی ئۆتیزم دەخەینەڕوو.
پەیوەندی و کارلێکی کۆمەڵایەتی لە نەخۆشی سپێکتری ئۆتیزمدا
منداڵ یان گەورەساڵێک کە تووشی نەخۆشی ئۆتیزم بووە لەوانەیە کێشەی هەبێت لە کارلێکی کۆمەڵایەتی و تواناکانی پەیوەندیکردن، لەوانە:
- وەڵامی ناوی ناداتەوە یان هەندێک جار وا دیارە ناتوانێت گوێت لێ بێت.
- بەرەنگاری لە باوەشگرتن دەبێتەوە و پێدەچێت پێی باشتر بێت بە تەنیا یاری بکات و پاشەکشە بکات بۆ ناو جیهانی خۆیان.
- بەرکەوتنی چاوی خراپی هەیە و دەربڕینی دەموچاوی نییە.
- قسە ناکات یان توانای دروستکردنی وشە یان ڕستە لەدەست دەدات.
- ناتوانێت گفتوگۆ دەستپێبکات.
- بە تۆنێک یان ڕیتمێکی نائاسایی قسە دەکات، هەندێکجار بە شێوەیەکی ڕۆبۆت قسە دەکات.
- دەستەواژەکان وشە بە وشە دووبارە دەکاتەوە، بەڵام نازانێت چۆن بەکاریان بهێنێت.
- پێناچێت لە پرسیار و ڕێنمایی سادە تێبگات.
- هەست و سۆز و هەست دەرنابڕێت و وا دیارە بێ ئاگا لە هەستی کەسانی تر.
- بە شێوەیەکی نەگونجاو پاسیڤ، شەڕانگێز، یان تێکدەر لە کارلێکە کۆمەڵایەتییەکان دەردەکەوێت.
- کێشەی هەیە لە ناسینەوەی ئاماژە نازارەکییەکان، وەک لێکدانەوەی دەربڕینی دەموچاو، دۆخی جەستە، یان تۆنی دەنگ.
شێوازی ڕەفتاری ئەو کەسانەی کە ئۆتیزمیان هەیە
منداڵ یان گەورەساڵێک کە تووشی نەخۆشی سپێکتری ئۆتیزم بووە لەوانەیە شێوازی سنووردار و دووبارەبوونەوەی ڕەفتار، ئارەزوو، یان چالاکییەکانی هەبێت، لەوانە:
- جوڵەی دووبارەبووەوە ئەنجام دەدات، وەکو لەرزین، خولاندنەوە، یان چەپڵە لێدان.
- ئەو چالاکییانە ئەنجام دەدات کە دەکرێت زیان بە خۆی بگەیەنن، وەک گازگرتن.
- بە بچووکترین گۆڕانکاری دڵتەنگ دەبێت.
- شێوازی جوڵەی سەیر و سەمەرەی هەیە، وەک ڕۆیشتن لەسەر پەنجەکانی قاچ یان زمانی جەستەی سەیر.
- سەرسام دەبێت بە وردەکارییەکانی تەنێک، وەکو تایەی خولانەوەی ئۆتۆمبێلێکی یاری، بەڵام لە ئامانجی تەنەکە و ئەرکی گشتی تێناگات.
- بە شێوەیەکی نائاسایی هەستیارە بە ڕووناکی، دەنگ، یان دەست لێدان، بەڵام لەوانەیە بێباک بێت لە ئازار یان پلەی گەرمی زۆر.
- سەرقاڵی یاری خۆنمایشکردن یان یاری ساختە نابێت.
- بە چڕی یان فۆکەسی نائاسایی لەسەر شتێک یان چالاکیەک جێگیر دەبێت.
- ئارەزووی خۆراکی تایبەتی هەیە، وەک خواردنی تەنها هەندێک خۆراک، یان ڕەتکردنەوەی ئەو خۆراکانەی کە هەندێک پێکهاتەیان هەیە.
لەگەڵ پێگەیشتنیان، هەندێک لە منداڵانی تووشبوو بە نەخۆشی ئۆتیزم زیاتر سەرقاڵی کەسانی دیکە دەبن و کەمتر تێکچوونی ڕەفتاریان نیشان دەدەن. هەندێکیان، بەزۆری ئەوانەی کەمترین کێشەیان هەیە، ڕەنگە لە کۆتاییدا ژیانێکی ئاسایی یان نزیک لە ئاسایی بەڕێوەببەن. بەڵام هەندێکی تر بەردەوام کێشەیان هەیە لەگەڵ زمان یان شارەزایی کۆمەڵایەتی و ساڵانی هەرزەکاری دەتوانێت کێشەی خراپتر لە ڕەفتار و سۆزداریدا بهێنێت.
هۆکاری ئۆتیزم چییە؟
نەخۆشی ئۆتیزم هیچ هۆکارێکی ناسراوی نییە. بە لەبەرچاوگرتنی ئاڵۆزی نەخۆشییەکە و ئەو ڕاستییەی کە نیشانەکانی و توندییەکەی جیاوازە، ئەگەری بوونی هۆکاری زۆری هەیە. ڕەنگە هەردوو جینات و ژینگە ڕۆڵیان هەبێت.
ڕۆڵی جینات لە ئۆتیزمدا
پێدەچێت چەندین جینی جیاواز بەشداربن لە تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزمدا. بۆ هەندێک لە منداڵان، تێکچوونی سپێکتریمی ئۆتیزم دەتوانرێت پەیوەست بکرێت بە نەخۆشییەکی بۆماوەیی وەک نەخۆشی ڕێت یان نیشانەکانی ئێکسی ناسک. بۆ منداڵانی تر، گۆڕانکاری بۆماوەیی (گۆڕانکاری) لەوانەیە مەترسی تووشبوون بە تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزم زیاد بکات. هێشتا جینەکانی تر لەوانەیە کاریگەرییان هەبێت لەسەر گەشەکردنی مێشک یان چۆنیەتی پەیوەندی خانەکانی مێشک، یان لەوانەیە توندی نیشانەکان دیاری بکەن. پێدەچێت هەندێک گۆڕانکاری بۆماوەیی بۆماوەیی بێت، لەکاتێکدا هەندێکی تر لەخۆوە ڕوودەدەن.
هۆکارە ژینگەییەکان
لە ئێستادا توێژەران لێکۆڵینەوە لەوە دەکەن کە ئایا هۆکارەکانی وەک هەوکردنی ڤایرۆسی، دەرمان یان ئاڵۆزییەکان لە کاتی دووگیانیدا، یان پیسکەرەکانی هەوا ڕۆڵیان هەیە لە دروستبوونی تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزم یان نا.
یەکێک لە گەورەترین مشتومڕەکان لە نەخۆشی ئۆتیزمدا ئەوەیە کە ئایا پەیوەندییەک لە نێوان ئەم نەخۆشییە و ڤاکسینەکانی منداڵیدا هەیە یان نا. سەرەڕای لێکۆڵینەوەیەکی بەرفراوان، هیچ لێکۆڵینەوەیەکی متمانەپێکراو پەیوەندی نێوان تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزم و هەر ڤاکسینێک نیشان نەداوە. لە ڕاستیدا ئەو لێکۆڵینەوە سەرەکییەی کە ساڵانێک لەمەوبەر مشتومڕی لێکەوتەوە، بەهۆی خراپی دیزاین و شێوازی لێکۆڵینەوەی جێی پرسیارەوە، کێشراوەتەوە.
دوورکەوتنەوە لە کوتانەکانی منداڵی دەتوانێت منداڵەکەت و کەسانی دیکە بخاتە مەترسی تووشبوون و بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە مەترسیدارەکان، لەوانە کۆکە و سورێژە.
هۆکارەکانی مەترسی تووشبوون بە ئۆتیزم چین؟
ژمارەی منداڵانی تووشبوو بە نەخۆشی ئۆتیزم لە زیادبووندایە. ڕوون نییە کە ئایا ئەمە بەهۆی باشتر دەستنیشانکردن و ڕاپۆرتکردنەوەیە، یان زیادبوونی ڕاستەقینەی ژمارەی تووشبووان، یان هەردووکی. نەخۆشی ئۆتیزم تووشی منداڵانی هەموو ڕەگەز و نەتەوەیەک دەبێت، بەڵام هەندێک هۆکار مەترسییەکانی منداڵ زیاد دەکەن. ئەم هۆکارانە لەوانەیە بریتی بن لە:
- ڕەگەزی منداڵەکەت: ئەگەری تووشبوون بە نەخۆشی ئۆتیزم لە کوڕان نزیکەی چوار هێندە زیاترە لە کچان.
- مێژووی خێزان: ئەو خێزانانەی کە منداڵێکیان هەیە کە نەخۆشی ئۆتیزمیان هەیە، مەترسی زیاتریان لەسەرە کە منداڵێکی دیکەیان لەگەڵ نەخۆشییەکە هەبێت.
- لە دایکبوونی پێشوەختە: ئەو کۆرپانەی پێش ٢٦ هەفتەی دووگیانی لەدایک دەبن لەوانەیە مەترسی زیاتریان هەبێت بۆ تووشبوون بە نەخۆشی ئۆتیزم.
- تەمەنی دایک و باوک: لەوانەیە پەیوەندییەک هەبێت لە نێوان ئەو منداڵانەی لە دایک و باوکی بەتەمەنتر لەدایک دەبن، بەڵام بۆ دامەزراندنی ئەم پەیوەندییە پێویستە لێکۆڵینەوەی زیاتر بکرێت.
چارەسەری ئۆتیزم چییە؟
هیچ چارەسەرێک بۆ نەخۆشی ئۆتیزم نییە، هەروەها چارەسەرێکی یەک جۆر بۆ هەمووان نییە. ئامانجی چارەسەرکردن ئەوەیە کە توانای منداڵەکەت زۆرترین بێت بۆ کارکردن لە ڕێگەی کەمکردنەوەی نیشانەکانی تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزم و پشتگیریکردنی گەشەکردن و فێربوون. دەستێوەردانی پێشوەختە لە ساڵانی پێش قوتابخانەدا دەتوانێت یارمەتی منداڵەکەت بدات فێری کارامەییەکانی کۆمەڵایەتی، پەیوەندیکردن، کارایی و ڕەفتار بێت.
مەودای چارەسەر و دەستێوەردانەکان لە ماڵەوە و قوتابخانە بۆ تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزم دەتوانێت زۆر بێت، و پێداویستییەکانی منداڵەکەت لەوانەیە بە تێپەڕبوونی کات بگۆڕدرێن. پزیشکەکەت باشترین ڕێبەری تۆیە. ئەگەر منداڵەکەت تووشی نەخۆشی ئۆتیزم بوو، لەگەڵ پسپۆڕان قسە بکە سەبارەت بە پەرەپێدانی ستراتیژی چارەسەرکردن. لە هەندێک حاڵەتدا، ڕەنگە پێویست بێت لەگەڵ تیمێکی پسپۆڕ کار بکەیت بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی منداڵەکەت. بەڵام بژاردەکانی چارەسەرکردن چین؟
چارەسەری ڕەفتار و پەیوەندیکردن
زۆرێک لە بەرنامەکان باس لە کۆمەڵێک کێشەی کۆمەڵایەتی، زمان و ڕەفتاری بەرفراوان دەکەن کە پەیوەندییان بە تێکچوونی سپێکتری ئۆتیزمەوە هەیە. هەندێک لە بەرنامەکان سەرنج دەخەنە سەر کەمکردنەوەی ڕەفتارە کێشەدارەکان و فێرکردنی کارامەیی نوێ. بەرنامەکانی تر گرنگی بە فێرکردنی منداڵان دەدەن کە چۆن لە بارودۆخە کۆمەڵایەتییەکاندا ڕەفتار بکەن یان پەیوەندی باشتر لەگەڵ کەسانی تردا بکەن. شیکاری ڕەفتاری کارپێکراو (ABA) دەتوانێت یارمەتی منداڵان بدات بۆ فێربوونی کارامەیی نوێ و گشتاندنی ئەو کارامەیییانە بۆ دۆخە جیاوازەکان لە ڕێگەی سیستەمێکی پاڵنەری بنەمادار بە پاداشت.
چارەسەرە پەروەردەییەکان
ئەو منداڵانەی کە تووشی نەخۆشی ئۆتیزم بوون زۆرجار وەڵامی باش دەدەنەوە بۆ بەرنامە پەروەردەییە بەرزەکان. بەرنامە سەرکەوتووەکان بەزۆری تیمێکی پیشەیی و چەندین چالاکیی جۆراوجۆر لەخۆدەگرن بۆ باشترکردنی کارامەیی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیکردن و ڕەفتار. ئەو منداڵانەی پێش قوتابخانە کە دەستێوەردانی ڕەفتاری چڕ و تاکەکەسی وەردەگرن زۆرجار پێشکەوتنی باش بەدەست دەهێنن.
چارەسەری خێزانی
دایک و باوک و ئەندامانی تری خێزان دەتوانن فێربن چۆن یاری بکەن و کارلێک لەگەڵ منداڵەکانیان بکەن بە شێوەیەک کە تواناکانی کارلێکی کۆمەڵایەتی بەرەوپێش ببات و ڕەفتارە کێشەدارەکان بەڕێوەببات و فێری ژیانی ڕۆژانە و کارامەییەکانی پەیوەندیکردن بکات.
شێوازەکانی تری چارەسەرکردن
بەپێی پێویستی منداڵەکەت، چارەسەری قسەکردن بۆ باشترکردنی تواناکانی پەیوەندیکردن، چارەسەری پیشەیی بۆ فێرکردنی چالاکییەکانی ژیانی ڕۆژانە، چارەسەری فیزیایی بۆ باشترکردنی جوڵە و هاوسەنگی ڕەنگە یارمەتیدەر بێت. دەروونناس دەتوانێت ڕێگاکانی چارەسەرکردنی ڕەفتارە کێشەدارەکان پێشنیار بکات.
دەرمانی کیمیایی
هیچ دەرمانێک ناتوانێت نیشانە سەرەکییەکانی نەخۆشی ئۆتیزم باشتر بکات، بەڵام هەندێک دەرمان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان. بۆ نموونە ئەگەر منداڵەکەت زۆر چالاک بوو، لەوانەیە هەندێک دەرمان بۆت بنووسرێت. هەندێک جار دەرمانی دژە دەروونی بۆ چارەسەرکردنی کێشە توندەکانی ڕەفتار بەکاردەهێنرێت. وە ڕەنگە دەرمانی دژە خەمۆکی بۆ دڵەڕاوکێ بنووسرێت. هەموو دابینکەرانی چاوەدێری تەندروستی ئاگاداربە لە هەر دەرمانێک یان تەواوکەرێک کە منداڵەکەت دەیخوات. هەندێک لە دەرمان و تەواوکەرەکان دەتوانن کارلێک لەگەڵ یەکتر بکەن و کاریگەری لاوەکی مەترسیدار دروست بکەن.
